Geschiedenis
Aanmelden nieuwsbrief
Tijdbalk
zoeken

Onthulling en huidig gebruik
Voorbereidingen
 
 
 
Hoewel in april 1947 de titel 'Nationaal Monument' werd toegekend voor het gedenkteken bij Kamp Amersfoort moesten de oud-gevangenen - verenigd in 'Comité Monument Kamp Amersfoort' - daarvoor zelf het benodigde geld bijeenbrengen. Het comité was ook verantwoordelijk voor het ontwerp van het monument. De nationale commissie voor de monumenten reserveerde in de begroting een bedrag van 1.000 gulden voor het monument, hoewel dat nooit werd uitgekeerd.

Het comité dat zich voor de realisatie van het monument inzette, bestond o.a. uit de heren:
S. Bolmeijer (voorzitter), H.J. Meijer, R. Wolthuis, G. Kleinveld, C. v.d. Beukel, prof. dr. N.L.F. de Beaufort, jhr. W.H. de Beaufort, G. v.d. Born, J. van Dam, N. Hoeijenbos, H.G. Huslage, ir. A.M.S. Perquin, K.R. Staal en P.C. van Straalen. Oud-burgemeester van Amersfoort J.G. Graaf van Randwijck was erevoorzitter van het comité.

In het oud-gevangenencomité ontstond verdeeldheid. Een deel van het comité wilde ontwerpers van naam gebruiken voor een plechtstatig monument. Een ander deel gaf de voorkeur aan een eenvoudig monument door iemand die de gevangenissen of de kampen van binnenuit kende. Uiteindelijk viel de keuze op beeldhouwer en oud-gevangene F. Sieger van de Amsterdamse school.

De verdeeldheid in het comité was niet alleen het gevolg van een meningsverschil over het monument. Een belangrijkere rol speelden politieke tegenstellingen tussen de leden van het comité. De Koude Oorlog en de angst voor communistische invloeden liet zich ook gelden in het comité.
Er ontstonden scheidingen in organisaties van oud-(politieke)gevangenen.
 
Fondsenwerving
 
Ruim anderhalf jaar trok het lid , de heer Van Leur van het Propagandacomité Kamp Amersfoort, door het land om de film ‘Voor beulen geen genade’ in de voorvertoning in bioscopen te laten zien en toe te lichten. De film gaat over de verwoesting van Lidice en de moord op de bevolking door de Duitse bezetters. Na de toelichting ging men met de collectebus rond. Er werd uiteindelijk een bedrag van 35.000 gulden opgehaald. Van Leur eiste een salaris voor zijn werk, hetgeen veel discussie opleverde omdat anderen als vrijwilliger werkten. Van Leur ging zich ook inhoudelijk bemoeien met de ontwerpen van het monument. De statuten werden zodanig aangepast dat alleen het werkcomité bevoegdheid kreeg in de keuze en de uitvoering. Van Leur kwam terugkerend van een filmvertoning in 1952 bij een auto-ongeluk om het leven.
 
Ontwerp
   
Oud-gevangene F. Sieger had voor de monumentenwedstrijd twee ontwerpen ingediend: een beeldje van De Stenen Man en een ontwerp voor een muur waaruit een mansfiguur zou steken. (Het beeldje van De Stenen Man is te zien in de vitrine van het herinneringsgebouw.)

Het oud-gevangenen comité voor het monument was zelf verantwoordelijk voor het ontwerp van het monument. Voor de vaktechnische advisering werd een beroep gedaan op de Commissie van Advies van de Nederlandse Kring van Beeldhouwers. Hierin zaten Hildo Krop, John Rädecker (ontwerper Nationaal Monument op de Dam) en W. Vogelsang. Drie ontwerpen werden voorgelegd aan de leden van deze commissie. Zij kozen unaniem voor het ingezonden ontwerp van F. Sieger. Het ontwerp van de beeldhouwer Jongblut (maker van het klassieke gedenkteken op de fusilladeplaats van Fort De Bilt) werd niet gekozen, evenals het ontwerp van de Amersfoortse architect D. Zuiderhoek.
 
Het ontwerp ‘De Vlam’ van Zuiderhoek werd door de adviescommissie nogal hard afgewezen, wat in Amersfoort voor de nodige beroering zorgde.
 
Twee personen, F. Sieger en M. Mooij, werden uiteindelijk door het comité oud-gevangenen benaderd met de vraag een ontwerp te maken voor het monument. Na een onduidelijke selectieprocedure - waarbij ook een ontwerp van architect J.J.P. Oud werd beoordeeld en afgewezen - bleef alleen het ontwerp van F. Sieger over, alsof dit van begin af aan de bedoeling was geweest. Overigens was er wel kritiek op het ontwerp van Sieger. In een interview in 1985 zei de toen 92-jarige Sieger dat ‘men’ zijn ontwerp te ‘arbeideristisch’ vond.
 
Tweede ontwerp
 
Ten aanzien van het tweede en definitieve ontwerp werd op een zeer laat tijdstip door de Provinciale Utrechtse Commissie voor Oorlogs- en Vredesgedenkteekens de aanvraag ingediend bij de Centrale Commissie te Amsterdam. Op 1 april 1953 (14 mei 1953 was de onthulling gepland. De provinciale commissie adviseerde tot goedkeuring over te gaan, volgens de verantwoordelijke minister ‘niet dan na lange aarzeling’, wat onjuist was. De provinciale commissie had namelijk geen juridische bezwaren.

Op 20 april 1953 werd het verzoek in de Centrale Commissie behandeld. Op 21 april werd de Provinciale Commissie bericht dat het was opgevallen dat de aanvraag wel op een bijzonder laat tijdstip was ingediend. Voorts meende de Centrale Commissie dat de kwaliteit van het beeldhouwwerk in alle opzichten te kort schoot en zeker niet beantwoorde aan de eisen die voor een zo belangrijk monument gesteld diende te worden. Tevens werd opgemerkt dat het de Provinciale Commissie kennelijk was ontgaan dat het hier om een Nationaal Monument ging waarvoor geen toestemming van de Provinciale Commissie vereist was. De Centrale Commissie stelde het uitgebrachte advies echter wel op prijs.

De Centrale Commissie adviseerde per brief d.d. 22 april 1953 aan de verantwoordelijke minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen om geen goedkeuring aan het ontwerp te verlenen. Daarbij kon de Centrale Commissie niet nalaten op te merken dat de aanvraag op een onbehoorlijk laat tijdstip was ingediend.
  
Voorlopig Monument
 
Op zaterdag 23 september 1950 werd een voorlopig monument onthuld in de vorm van een houten kruis. Belangstellenden voor de onthulling van het voorlopige monument hadden zich om 14.00 uur verzameld in de Koningin Wilhelminalaan bij Garage Molenaar. Een half uur later vertrokken zij te voet naar de schietbaan. Na een inleidend woord door Luitenant-Kolonel Ir. A.M.S. Perquin volgde de officiële en plechtige onthulling.
Als sprekers traden op: Dr. C.P. Gunning, pater Jos. Govaerts, H.M. van Randwijk en Mr. G. Chr. Aalders. Daarna volgde een kranslegging en een defilé langs het monument.
 
Onthulling in 1953
 
Minister Cals van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen verleende - tegen het advies van de Centrale Commissie in - goedkeuring voor de plaatsing van het monument.
Een week voor de geplande onthulling stelde de minister het comité oud-gevangenen schriftelijk in kennis van zijn goedkeuring. In de betreffende brief van 7 mei 1953 schreef hij dat de Provinciale Commissie aarzelde, dat de Centrale Commissie afwees, maar dat hem deze aangelegenheid gelet op de dagtekening op zo korte termijn was voorgelegd, dat hij geen andere mogelijkheid zag dan tot goedkeuring van het ontwerp over te gaan.

Een overleg zou volgens de minister niet kunnen leiden tot het verkrijgen van een bevredigende oplossing vóór de voorgenomen datum van onthulling. Ook schatte hij in dat een afkeuring het comité in problemen zou brengen.

De toenmalige Minister-president dr. W. Drees was bereid gevonden om op donderdag 14 mei 1953 het beeld te onthullen. Drees had als gijzelaar, gevangenschap in Haaren en Buchenwald doorstaan.
Waarschijnlijk had Minister-president Drees invloed uitgeoefend op de beslissing van minister Cals van OKW inzake de goedkeuring van het monument, want als Minister-president kon hij het zich niet veroorloven een illegaal beeld te onthullen.

Bij de plechtige onthulling van het monument werd het woord gevoerd door dr. W. Drees.
Het Amersfoorts Mannenkoor verzorgde de muzikale omlijsting.


Eeuwigdurende erfpacht
  
In het comité voor de oprichting van het monument bij Kamp Amersfoort zat ook jhr. W.H. de Beaufort. De familie De Beaufort was via een systeem van aandeelhouderschap, eigenaar van de b.v. Landgoed Den Treek – Henschoten, waartoe het terrein rond de schietbaan behoorde. De familie De Beaufort (de b.v.) had op 11 juli 1947 de voormalige schietbaan van Kamp Amersfoort aangekocht. Na de plaatsing en de onthulling van het monument werd op 1 januari 1954 het terrein van de voormalige schietbaan in altijddurende erfpacht aan de gemeente Leusden gegeven, tegen de symbolische erfpacht van 1 gulden per jaar. Met een restant uit de ingezamelde gelden werd bij de gemeente Leusden het 'altijddurende onderhoud' van het terrein gekocht.
 
Restauratie in 2002
 
Het beeld ‘Gevangene voor het vuurpeloton’ is gemaakt van Varion, een zachte, Franse, kalkzandsteen. Deze steensoort is erg kwetsbaar gebleken in het Nederlandse klimaat. Ook werd het beeld niet deskundig schoongemaakt en onderhouden. Het beeld brokkelde langzaam maar zeker af. In de loop van de jaren kreeg het beeld een sombere zwarte aanslag. In 2001 liep het beeld meerdere keren ernstige schade op als gevolg van vandalisme. De dader werd op heterdaad betrapt.
Eveneens in 2001 werd een totale restauratie van het beeld voorbereid. Op 29 mei 2002, enkele weken na de herdenkingen, werd het beeld gelicht, gekanteld en afgevoerd naar het toenmalige atelier van beeldhouwer en restaurateur Laurens Demmer in Loenen.

Bij de familie van beeldhouwer Sieger werd een beeld gevonden dat was gebruikt als ontwerp van het monument. Het beeld werd een belangrijk hulpmiddel bij de restauratie van ‘De Stenen Man’. Nadat het beeld zijn oorspronkelijke vorm had gekregen werd het naar ‘Ibach Steinkonserverung’ in Beieren gebracht om daar onder hoge druk met kunststof te worden geïmpregneerd. Het beeld zou daardoor beter beschermd zijn tegen de weersinvloeden. De restauratie duurde een jaar. De kosten van de restauratie, ruim € 108.000, werden gedragen door het ministerie van VWS. Het geldbedrag werd als subsidie verstrekt.

Nadat in mei 2002 de restauratie van de ‘De Stenen Man’ was begonnen, startte op 17 december 2002 de renovatie van de gehele omgeving van de voormalige schietbaan. Het gebied rond de schietbaan moest niet alleen gerenoveerd worden, het moest ook beter aansluiten op de gedenkplaats, die voor 19 april 2002 was vernieuwd.

De restauratiewerkzaamheden werden namens de stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort begeleid door Cees Biezeveld. Deskundigheid werd door een specialistische aannemer/adviseur ingebracht, terwijl de Rijksdienst Monumentenzorg en het Instituut Collectie Nederland hun deskundigheid en ervaring inbrachten.

Op dinsdag 18 maart 2003, bijna een jaar later, werd ‘De Stenen Man’ weer op zijn oorspronkelijke plaats in de schietbaan gezet.

Op 19 april 2003 konden de belangstellenden - die aanwezig waren bij de herdenking - kennis nemen van het resultaat. De restauratie van ‘De Stenen Man’ en de renovatie van de omgeving waren op dat moment afgerond.


Huidig gebruik
 
In 1985 heeft de Montessorischool  't Ronde in Leusden het monument ‘Gevangene voor het vuurpeloton’ geadopteerd.
 
Begrippen als oorlog en vrijheid zijn voor veel kinderen abstract. Het project Adopteer een Monument biedt leerlingen de kans om zich te verbinden met de nationale geschiedenis waarvan we sporen tegenkomen in onze eigen omgeving. Ruim 1000 (basis)scholen ontfermen zich inmiddels over 700 oorlogsmonumenten. Adopteer een Monument richt zich op basisschoolkinderen (groep 7 en 8) en leerlingen in het voortgezet onderwijs (onderbouw). Het project stijgt uit boven verschillende levensbeschouwingen, religies en culturen. Zo loopt Adopteer een Monument in de pas met de multiculturele populatie van veel scholen. In het project maken leerlingen kennis met de traditie van het herdenken. Niet alleen in woord en beeld, maar ook in daad. Leerlingen nemen actief deel aan een herdenking bij hun monument. Zo wakkert het project de historische kennis van scholieren aan. Tegelijkertijd versterkt het hun betrokkenheid bij vrijheid en democratie.
Informatie afkomstig van het Nationaal Comité 4 en 5 mei.
www.4en5mei.nl.
 
'De Stenen Man' had vanaf de onthulling in 1953 de status van 'Nationaal Monument'.
Op 30 november 2000 werd in de Tweede Kamer de status 'Nationaal Monument' ook toegekend aan de restanten van Kamp Amersfoort. 'De Stenen Man' maakt sindsdien deel uit van 'Nationaal Monument Kamp Amersfoort'.
 
50 jaar Stenen Man

Tijdens de herdenking van de overdracht van het kamp aan het Rode kruis op 19 april 2003, werd stilgestaan bij de 50ste verjaardag van de ‘Gevangene voor het vuurpeloton’.

Bezoekers konden op deze dag het resultaat aanschouwen van de restauratie van ‘De Stenen Man’ en van de werkzaamheden aan de omgeving van de schietbaan. Aan bezoekers werd een gedenkbordje ter gelegenheid van de 50-ste verjaardag van ‘De Stenen Man’ uitgereikt.
 
Stille tocht
 
Ieder jaar op 4 mei vindt bij de schietbaan een korte herdenkingsplechtigheid plaats. 's Avonds vanaf 19.00 uur wordt de Stille Tocht gehouden om de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog te herdenken. De tocht start op de gedenkplaats en gaat via de schietbaan en de 'Stenen Man' naar begraafplaats Rusthof. De gedenkplaats is op deze dag altijd geopend voor het publiek.
 


Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort
Loes van Overeemlaan 19, 3832 RZ Leusden
Telefoon: 033 461 31 29, E-mail: info@kampamersfoort.nl
concept: advies in cummunicatie | realisatie: magiqsoft - smart software solutions